سند «طرح ملی کشت ۱۹۷۵» پنج دهه پیش ناتوانی ایران در خودکفایی غذایی را هشدار داده بود

به گزارش خبرنگار زاینده رود پایدار، اسناد راهبردی «طرح ملی کشت ایران» که در سال ۱۳۵۴ با همکاری دو شرکت مشاور بین‌المللی تهیه شد نشان می‌دهد محدودیت ذاتی منابع آب و خاک کشور از همان دهه ۵۰ دستیابی به خودکفایی کامل غذایی را ناممکن کرده و ایران را ناچار به انتخابی سخت میان تولید گندم یا گوشت کرده بود.

این گزارش که با عنوان رسمی National Cropping Plan – Ministry of Agriculture and Natural Resources of Iran منتشر و در سال‌های اوج سرمایه‌گذاری زیرساختی کشور تدوین شد، جامع‌ترین مطالعه زمان خود درباره ظرفیت‌های بلندمدت کشاورزی ایران به شمار می‌رفت. تهیه‌کنندگان خارجی این طرح با بررسی دقیق آب قابل برنامه‌ریزی، کیفیت خاک، الگوی مصرف غذایی و ظرفیت اکولوژیکی کشور اعلام کردند که منابع آب تجدیدپذیر ایران تنها توان تأمین نیاز حدود ۴۲ میلیون نفر را دارد و ادامه برداشت بی‌رویه از آبخوان‌ها آینده کشاورزی ایران را با بحران مواجه می‌کند. در این سند تأکید شده بود که مسیر توسعه کشاورزی تنها در چارچوب «خودکفایی نسبی» قابل تعریف است و ایران باید میان اولویت تولید گندم یا تولید گوشت یکی را انتخاب کند، زیرا منابع آب کشور توان خودکفایی هم‌زمان در هر دو محصول را ندارد.

بخش اول: معرفی و زمینه تاریخی

این سند به بررسی و تحلیل محتوای یکی از مهم‌ترین گزارش‌های راهبردی در حوزه کشاورزی ایران می‌پردازد که در دهه ۱۳۵۰ شمسی (۱۹۷۵ میلادی) تهیه شده است. این گزارش، تلاشی جامع برای مدلسازی آینده تولید مواد غذایی و منابع طبیعی ایران در چشم‌انداز بلندمدت بود.

۱. عنوان گزارش

عنوان رسمی این سند راهبردی National Cropping Plan – Ministry of Agriculture and Natural Resources of Iran (طرح ملی کشت ایران) بود. این عنوان نشان‌دهنده یک رویکرد ملی و برنامه‌ریزی شده برای تعیین مسیر توسعه کشاورزی در دهه‌های آتی بود. هدف از تدوین این طرح، ایجاد یک چارچوب عملیاتی برای تخصیص منابع محدود زمین و آب در راستای امنیت غذایی کشور بود.

۲. تهیه‌کنندگان

تهیه این گزارش به صورت مشترک توسط دو شرکت مشاور تخصصی بین‌المللی انجام شد که دارای سابقه طولانی در ارزیابی پروژه‌های بزرگ زیرساختی و کشاورزی در سطح جهانی بودند:

Bookers Agricultural and Technical Services Ltd

Hunting Technical Services Ltd

انتخاب مشاوران خارجی نشان‌دهنده نیاز دولت وقت به ارزیابی‌های بی‌طرفانه و مبتنی بر متدولوژی‌های پیشرفته جهانی برای مدیریت منابع طبیعی بود.

۳. تاریخ تدوین

این گزارش در سال ۱۳۵۴ شمسی (۱۹۷۵ میلادی) منتشر شد. این دوره زمانی، مقارن با سال‌های اوج درآمد نفتی و تمرکز بر توسعه سریع زیرساخت‌های صنعتی و کشاورزی در ایران بود.

۴. هدف اصلی گزارش

هدف اصلی و بنیادین «طرح ملی کشت ایران» ارزیابی ظرفیت‌های ذاتی و محدودیت‌های اکولوژیکی ایران برای تأمین نیازهای غذایی جمعیت رو به رشد بود. محورهای کلیدی این هدف شامل موارد زیر بود:

• ارزیابی ظرفیت بلندمدت منابع آب و خاک: تعیین میزان پتانسیل کشت آبی و دیم بر اساس داده‌های اقلیمی و هیدرولوژیکی موجود.

• بررسی امکان دستیابی به خودکفایی کامل غذایی: تعریف یک هدف بلندمدت (افق سال ۲۰۰۰ میلادی) و سنجش واقع‌بینانه امکان رسیدن به این هدف بدون وابستگی به واردات محصولات اساسی.

بخش دوم: یافته‌های اصلی و پیش‌بینی‌ها

گزارش ۱۹۷۵ با استفاده از مدل‌سازی‌های کمی، به نتایجی رسید که تأثیر عمیقی بر درک محدودیت‌های کشاورزی ایران گذاشت.

یافته کلیدی: عدم امکان خودکفایی کامل

مهم‌ترین و اساسی‌ترین نتیجه‌گیری این گزارش، عدم امکان دستیابی ایران به خودکفایی کامل در تمام محصولات اساسی کشاورزی بود. این نتیجه بر اساس واقعیت‌های زیر بنا نهاده شده بود:

• محدودیت‌های ذاتی منابع آب: ایران کشوری با اقلیم خشک و نیمه‌خشک است و منابع آب تجدیدپذیر آن (به‌ویژه آب‌های زیرزمینی) دارای نرخ تغذیه پایینی هستند.

• محدودیت‌های خاک: کیفیت و وسعت خاک‌های حاصلخیز برای کشت گسترده، به‌ویژه برای محصولات پرآب‌بر، محدود است.

این گزارش اعلام کرد که اگر الگوی مصرف غذایی آن زمان ادامه یابد، وابستگی به واردات در سبد غذایی اجتناب‌ناپذیر است.

مدل ظرفیت برد آب (Carrying Capacity)

محققان برای تخمین ظرفیت برد اکولوژیکی کشور از مدل‌های پیشرفته استفاده کردند. این مدل‌ها با در نظر گرفتن میزان آب قابل دسترس برای کشاورزی و الگوی مصرف غذایی سال ۱۳۵۴، به نتیجه زیر رسیدند:

ظرفیت برد اکولوژیکی ≈ جمعیت ۴۲ میلیون نفر

این بدان معنا بود که در صورت حفظ الگوی مصرف آن زمان، ایران فقط می‌توانست غذای جمعیتی در حدود ۴۲ تا ۵۰ میلیون نفر را از منابع داخلی تأمین کند. با رشد سریع جمعیت پس از دهه ۵۰، این برآورد هشداری جدی تلقی شد.

مسیرهای جایگزین برای خودکفایی نسبی

گزارش ۱۹۷۵ با پذیرش محدودیت‌ها دو مسیر استراتژیک را در افق ۲۰۰۰ پیشنهاد داد.

این مسیرها بر انتخاب میان دو محصول اصلی کشور بنا شده بود:

گندم (کربوهیدرات) و گوشت (پروتئین).

مسیر الف: تمرکز بر گندم

• استراتژی: حداکثرسازی تولید گندم با استفاده از بهترین زمین‌ها و منابع آب

• پیامد: وابستگی پایدار به واردات گوشت

مسیر ب: تمرکز بر گوشت

• استراتژی: تخصیص منابع به دامپروری صنعتی و سنتی

• پیامد: وابستگی پایدار به واردات گندم

انتخاب میان این دو مسیر یک انتخاب دشوار میان امنیت کربوهیدراتی (گندم) و امنیت پروتئینی (گوشت) بود.

بخش سوم: توصیه‌های راهبردی

۱. تغییر الگوی مصرف (از کمّی به کیفی)

گزارش تأکید می‌کرد که سیاست کشاورزی باید از افزایش حجم تولید صرف، به سمت تولید محصولات با ارزش افزوده بیشتر و مصرف آب کمتر تغییر کند.

این شامل موارد زیر می‌شد:

• کاهش کشت محصولات پرآب‌بر

• ترویج محصولات با بهره‌وری آبی بیشتر

• اصلاح فرهنگ غذایی و کاهش اتکا به دام‌های پرمصرف

۲. هشدار درباره بحران آب زیرزمینی

هشدار اصلی گزارش مربوط به آب بود.

معادله:

dS/dt = I − R

اگر برداشت سالانه ® بیش از تغذیه طبیعی (I) باشد، ذخیره کل (S) کاهش می‌یابد.

گزارش پیش‌بینی کرد در صورت ادامه روندهای دهه ۵۰، در افق ۲۰ ساله بهره‌برداری از چاه‌های عمیق غیر اقتصادی یا غیرممکن خواهد شد.

توصیه شد که طرح‌های توسعه بر اساس «آب قابل برنامه‌ریزی» (P.R.W) تعریف شوند، نه بر اساس پتانسیل حداکثری چاه‌ها.

نتیجه‌گیری نهایی

گزارش ملی کشت ایران در سال ۱۹۷۵ سندی تاریخی و آینده‌نگر بود که نشان داد دستیابی به استقلال غذایی در کشوری با محدودیت‌های شدید آب و خاک بسیار دشوار و احتمالاً ناممکن است.

این سند دولت را ناچار به انتخابی سخت میان اولویت گندم یا گوشت می‌کرد.

پس از پنج دهه، بسیاری از هشدارهای آن درباره افت آب‌های زیرزمینی و ضرورت تغییر الگوی کشت امروز به واقعیت تبدیل شده و همچنان یکی از منابع مرجع پایداری منابع طبیعی ایران است.