بمب ساعتی در بستر خشک زاینده‌رود؛ خیزش گردوغبار سمی با چاشنی فلزات سنگین/ کادمیوم ۶ برابر حد مجاز!

به گزارش خبرنگار زاینده رود پایدار، نشست نخبگانی روز زاینده‌رود که با حضور چهره‌های دانشگاهی، نمایندگان مردم در مجلس، سمن‌های محیط‌زیستی و فعالان صنف کشاورزی برگزار شد، صحنه افشای ابعاد تکان‌دهنده‌ای از فاجعه زیست‌محیطی در حوضه زاینده‌رود بود. در این میان، نتایج تکان‌دهنده یک مطالعه علمی درباره انباشت آلاینده‌های مرگبار در بستر خشک این رودخانه تا تالاب گاوخونی، زنگ خطر جدی را برای متولیان سلامت و محیط‌زیست به صدا درآورد.

احمد جلالیان، استاد بازنشسته علوم خاک‌شناسی دانشگاه صنعتی اصفهان و رئیس مرکز تحقیقات مبارزه با ریزگردهای دانشگاه آزاد اسلامی، در این نشست پرده از واقعیتی تلخ برداشت و اظهار کرد: بیش از دو دهه خشکی زاینده‌رود در مجاورت پهنه‌های شهری، صنعتی و کشاورزی، رسوبات کف رودخانه را به انباری متراکم از آلاینده‌ها بدل کرده و اکنون این رسوبات خشک به منبع اصلی خیزش گردوغبارهای آلوده تبدیل شده‌اند.

طرح پایش ۲۰۰ کیلومتری؛ از شهر تا باتلاق گاوخونی

این استاد دانشگاه با اشاره به طرح پژوهشی مشترک با حمایت کمیسیون آب شورای شهر اصفهان که از آذرماه ۱۴۰۲ کلید خورد، تصریح کرد: در این مطالعه جامع، مسیر ۲۰۰ کیلومتری بستر رودخانه تا تالاب گاوخونی با نمونه‌برداری‌های دقیق در فواصل ۸ کیلومتری مورد پایش قرار گرفت و با بهره‌گیری از آزمایش‌های تونل باد، شدت و الگوی فرسایش بادی رسوبات اندازه‌گیری شد.

جلالیان از رکوردهای نگران‌کننده فرسایش بادی در بستر رودخانه خبر داد و گفت: بررسی‌ها نشان می‌دهد در شرایط بحرانی و وزش بادهای شدید، نرخ فرسایش بادی در بستر زاینده‌رود به ۲۳ تا ۲۸ کیلوگرم بر مترمربع در ساعت می‌رسد؛ ذراتی فوق‌العاده ریز و معلق که به آسانی با هر نسیمی در هوا پخش شده و مستقیماً تنفس شهروندان را هدف قرار می‌دهند.

کادمیوم، سرب و آرسنیک؛ ردپای مرگبار فعالیت‌های انسانی

رئیس مرکز تحقیقات مبارزه با ریزگردها، با اشاره به ماهیت شیمیایی گردوغبارهای برخاسته از بستر رودخانه خاطرنشان کرد: یافته‌های آزمایشگاهی حاکی از غلظت بالای کادمیوم در بستر است؛ در حالی که سطح مرجع استاندارد حدود ۰.۱ میلی‌گرم است، این شاخص در بخش‌هایی از زاینده‌رود به ۰.۶ میلی‌گرم (۶ برابر حد مجاز) رسیده است. علاوه بر کادمیوم، مقادیر معناداری از فلزات سمی سرب، آرسنیک و روی با منشأ فعالیت‌های انسان‌ساز به ثبت رسیده است.

وی در تشریح علل تمرکز این مواد سمی توضیح داد: در بخش‌های جنوب‌شرقی مسیر، ورود زهکش‌های کشاورزی حاوی سموم دفع آفات و کودهای شیمیایی فسفاته که حامل آرسنیک و کادمیوم هستند، رسوب‌گذاری را تشدید می‌کند. با تبخیر آب‌های ساکن، این آلاینده‌ها با خلوص بالاتر در دل ذرات خاک تثبیت شده و زمینه تولید ریزگردهای بسیار خطرناک را مهیا می‌سازند.

خطر نفوذ مستقیم پساب‌های تصفیه‌نشده به زنجیره غذایی

این متخصص خاک‌شناسی همچنین نسبت به پدیده کف‌کردن بستر بر اثر تخلیه غیراصولی پساب‌ها هشدار داد و تأکید کرد: چرای دام‌ها در مراتع حاشیه این کانون‌های آلوده، خطری مضاعف است؛ چراکه این فلزات سنگین از طریق خوراک دام به‌راحتی وارد چرخه غذایی انسان می‌شوند. این در شرایطی رخ می‌دهد که بر اساس تمامی استانداردهای بهداشتی و محیط‌زیستی، رهاسازی پساب بدون ضوابط علمی و تغذیه مستقیم آبخوان‌ها کاملاً ممنوع و پرخطر است.

جلالیان با تأکید بر اینکه «بستر خشک زاینده‌رود کانون بحرانی بیماری‌زاست و نه یک زمین بایر معمولی»، افزود: برای مهار این فاجعه و به حداقل رساندن ریزگردهای سمی، برقراری حداقل جریان دائمی آب در رودخانه ضرورتی غیرقابل‌انکار است. علاوه بر این، دستگاه‌های اجرایی از جمله محیط‌زیست و جهاد کشاورزی باید مهار زهکش‌های شیمیایی و ساماندهی پساب‌ها را با قید فوریت در دستور کار قرار دهند.

وی در پایان تالاب گاوخونی را حلقه نهایی و حساس این فاجعه زنجیره‌ای دانست و هشدار داد: اگر برای احیای حداقلی زاینده‌رود و تثبیت کانون‌های فرسایش تدبیری عاجل اتخاذ نشود، هزینه درمانی و سلامت ناشی از خیزش این فلزات سنگین، دامن‌گیر بخش وسیعی از جمعیت کشور خواهد شد.