زاینده‌رود؛ مسئله فقط کم‌آبی نیست، بحران حکمرانی آب است

پایگاه خبری زاینده رود پایدار، مریم یاوری: زاینده‌رود را نمی‌توان تنها یک مجرای انتقال آب از ارتفاعات غربی استان به دشت‌های مرکزی و تالاب گاوخونی دانست. این رودخانه بخشی از یک سامانه پیچیده هیدرولوژیک است که در آن بارش و برف، رواناب، سد، آبخوان‌ها، کشاورزی، صنعت، سکونتگاه‌های انسانی و تالاب انتهایی به یکدیگر وابسته‌اند. هر تصمیم درباره یکی از این اجزا، دیر یا زود بر سایر اجزا اثر می‌گذارد.

از همین منظر، روز نکوداشت زاینده‌رود فرصتی برای عبور از نگاه احساسی و توجه جدی به واقعیت‌های علمی بحران آب است. پرسش اصلی این نیست که چگونه می‌توان برای چند روز رودخانه را پرآب نگه داشت؛ پرسش این است که چه سازوکاری می‌تواند جریان آب را در چارچوب توان واقعی حوضه، به شکلی پایدار و قابل پیش‌بینی تضمین کند.

بر اساس گزارش شرکت آب منطقه‌ای اصفهان در پنجم مهرماه ۱۴۰۵، ذخیره سد زاینده‌رود به ۲۱۲ میلیون مترمکعب رسیده بود؛ درحالی‌که ظرفیت مخزن این سد حدود یک میلیارد و ۲۳۹ میلیون مترمکعب اعلام شده است. این فاصله معنادار میان ظرفیت اسمی و ذخیره موجود، در آغاز سال آبی جدید، ضرورت مدیریت محتاطانه منابع را برجسته می‌کند.

از سوی دیگر، اعلام کاهش خروجی سد در شهریورماه و ثبت ورودی حدود ۱۱ و خروجی حدود ۲۳ مترمکعب بر ثانیه در مقطعی از آن ماه، نشان می‌دهد که در شرایط کمبود ذخایر، فشار بر منابع همچنان جدی است. البته این ارقام مربوط به مقاطع زمانی مشخص‌اند و نباید به‌عنوان اندازه‌گیری لحظه‌ای در روز هجدهم مهر تلقی شوند.

از سدسازی و انتقال آب تا ضرورت اصلاح الگوی مصرف

تجربه چند دهه مدیریت زاینده‌رود نشان داده است که افزایش ظرفیت تأمین آب، به‌تنهایی تضمین‌کننده امنیت آبی نیست. سد زاینده‌رود و تونل‌های انتقال آب از حوضه‌های مجاور با هدف جبران کمبود منابع و پشتیبانی از مصارف مختلف ایجاد شدند؛ اما هم‌زمان، گسترش فعالیت‌های کشاورزی، توسعه شهری و استقرار صنایع نیز تقاضای آب را افزایش داد.

یک مطالعه منتشرشده در سال ۲۰۲۶ در نشریه علمی «Water Policy» با بررسی تاریخی حوضه زاینده‌رود، به پدیده‌ای مهم اشاره می‌کند: گاهی افزایش عرضه آب، به‌جای کاهش پایدار کم‌آبی، زمینه گسترش مصرف و شکل‌گیری تقاضای جدید را فراهم می‌کند. در ادبیات مدیریت منابع آب، این وضعیت با مفاهیمی مانند اثر بازگشتی و اثر توسعه ناشی از زیرساخت‌های آبی توضیح داده می‌شود.

پیام این پژوهش روشن است؛ اگر هر دوره کم‌آبی صرفاً با وعده انتقال آب بیشتر یا ایجاد زیرساخت جدید پاسخ داده شود، بدون آنکه سقف مصرف و ظرفیت اکولوژیک حوضه مشخص باشد، چرخه کمبود می‌تواند دوباره تکرار شود.

در چنین شرایطی، مدیریت تقاضا باید به محور اصلی سیاست‌گذاری تبدیل شود. این به معنای نادیده گرفتن نیازهای شرب، معیشت کشاورزان یا فعالیت‌های اقتصادی نیست؛ بلکه به معنای تنظیم مصارف بر اساس منابع قابل اتکا، جلوگیری از توسعه مصارف جدید بدون پشتوانه آبی، ارتقای بهره‌وری واقعی آب و نظارت مؤثر بر برداشت‌های سطحی و زیرزمینی است.

در بخش کشاورزی، اصلاح الگوی کشت باید متناسب با اقلیم، خاک، درآمد کشاورزان و میزان آب قابل تخصیص انجام شود. افزایش راندمان آبیاری نیز زمانی به صرفه‌جویی واقعی در مقیاس حوضه منجر می‌شود که برداشت و مصرف نهایی کنترل شود؛ زیرا کاهش تلفات در مزرعه، اگر به گسترش سطح زیر کشت یا افزایش برداشت بینجامد، لزوماً آب بیشتری برای رودخانه و تالاب باقی نمی‌گذارد.

در بخش صنعت و شهر نیز بازچرخانی پساب، کاهش مصارف غیرضروری، استفاده از منابع جایگزین متناسب با کیفیت مورد نیاز و شفافیت در تخصیص آب باید به معیارهای اصلی توسعه تبدیل شوند. هیچ طرح توسعه‌ای نباید صرفاً با اتکا به منابعی که در دوره‌های خشکسالی در دسترس نیستند، توجیه شود.

احیای زاینده‌رود بدون گاوخونی و آبخوان‌ها کامل نیست

یکی از خطاهای رایج در ارزیابی وضعیت زاینده‌رود، محدود کردن احیا به محدوده شهری اصفهان است. رودخانه‌ای که به پل‌های تاریخی و بافت فرهنگی شهر می‌رسد، بخشی از یک مسیر پیوسته است؛ مسیری که سلامت آن باید از سرچشمه‌ها تا پایین‌دست و تالاب گاوخونی ارزیابی شود.

گاوخونی در انتهای حوضه، تنها یک پهنه طبیعی نیست؛ وضعیت آن می‌تواند نشانه‌ای از کیفیت مدیریت کل سامانه آب باشد. نرسیدن حقابه زیست‌محیطی، تداوم خشکی تالاب و افت کیفیت محیطی، پیامدهایی فراتر از محدوده خود تالاب دارند. در مقابل، تخصیص آب به محیط زیست نباید به رهاسازی مقطعی و ثبت چند روز جریان محدود شود؛ بلکه باید بر مبنای نیازهای اکولوژیک، زمان‌بندی مناسب، کیفیت آب و امکان رسیدن جریان به مقصد نهایی برنامه‌ریزی شود.

هم‌زمان، افت آب‌های زیرزمینی و فرونشست زمین، ضرورت نگاه یکپارچه به آب سطحی و زیرزمینی را دوچندان می‌کند. برداشت مستمر از آبخوان‌ها برای جبران کمبود منابع سطحی، ذخیره‌ای را مصرف می‌کند که در بازه‌های کوتاه‌مدت به‌آسانی قابل جایگزینی نیست. فرونشست نیز صرفاً یک مسئله زمین‌شناختی نیست؛ این پدیده می‌تواند زیرساخت‌ها، بناهای تاریخی، شبکه‌های انتقال آب و امنیت سکونتگاه‌ها را تهدید کند.

بنابراین، برنامه احیای زاینده‌رود باید هم‌زمان با کنترل برداشت از آبخوان‌ها، حفاظت از مسیرهای تغذیه طبیعی، بازنگری در تخصیص‌ها و تعیین شاخص‌های قابل سنجش برای احیای تالاب دنبال شود. مدیریت حوضه‌ای نیز مستلزم هماهنگی مؤثر میان استان‌های بالادست و پایین‌دست و مشارکت واقعی کشاورزان، متخصصان، دستگاه‌های اجرایی و جوامع محلی است.

روز نکوداشت زاینده‌رود زمانی معنای واقعی پیدا می‌کند که از تقویم مناسبت‌ها به تقویم تصمیم‌های اجرایی راه یابد؛ با انتشار عمومی تراز منابع و مصارف، مشخص شدن مسئولیت دستگاه‌ها، گزارش‌دهی منظم درباره حقابه محیط زیست و ارزیابی مستقل نتایج برنامه‌ها.

زاینده‌رود نه با یک تصمیم و نه در یک فصل آبی احیا می‌شود. احیای آن به پذیرش یک اصل بنیادین نیاز دارد: توسعه در حوضه باید با ظرفیت واقعی آب سازگار شود، نه اینکه منابع طبیعی همواره برای جبران پیامدهای توسعه‌ای که از توان حوضه فراتر رفته است، تحت فشار قرار گیرند.

در هجدهم مهرماه، بزرگداشت زاینده‌رود باید یادآور این مسئولیت مشترک باشد؛ مسئولیتی که از حفاظت سرچشمه‌ها آغاز می‌شود، از مدیریت منصفانه و علمی مصرف می‌گذرد و تنها زمانی به نتیجه می‌رسد که آب، دوباره در سراسر حوضه و تا مقصد نهایی خود، جایگاهی واقعی در تصمیم‌گیری‌ها پیدا کند.