باران آمد؛ آیا این بار آب را نگه می‌داریم؟

پایگاه خبری – تحلیلی زاینده رود پایدار: روزهایی که باران می‌بارد، معمولاً نگاه‌ها به آسمان و میزان بارندگی دوخته می‌شود؛ اما برای استانی که سال‌ها با کم‌آبی، خشکسالی و افت منابع زیرزمینی دست‌وپنجه نرم کرده، شاید سؤال مهم‌تر این باشد که از آبی که باریده، چه میزان را توانسته‌ایم حفظ کنیم؟

بارش‌های اخیر بار دیگر ظرفیت‌های طبیعی حوضه زاینده‌رود را به نمایش گذاشت. افزایش جریان‌های ورودی به سد نشان می‌دهد که بارندگی در مناطق بالادست و سرچشمه‌ها مؤثر بوده و اکنون بخشی از این آب به مخزن زاینده‌رود رسیده است. افزایش حجم سد به ۱۸۸ میلیون مترمکعب و رسیدن ورودی به ۱۳۰ مترمکعب بر ثانیه، در مقایسه با وضعیت چند روز قبل، یک تغییر قابل توجه به شمار می‌رود.

با این حال، این آمار نباید ما را از یک واقعیت مهم غافل کند؛ بارندگی، زمانی می‌تواند به یک فرصت پایدار تبدیل شود که برای هدایت، ذخیره و استفاده از آب‌های حاصل از آن برنامه داشته باشیم.

روان‌آب؛ تهدیدی که می‌تواند به فرصت تبدیل شود

بارش‌های شدید، به‌ویژه در مدت زمان کوتاه، همیشه دو چهره دارند. یک چهره آن، خطر آب‌گرفتگی، سیلاب و خسارت به زیرساخت‌هاست و چهره دیگر، حجم قابل توجهی از آبی است که در صورت مدیریت صحیح می‌تواند به تغذیه سفره‌های زیرزمینی و تقویت منابع آبی کمک کند.

اصفهان در سال‌های اخیر تجربه‌های متعددی از بارش‌های مقطعی و ایجاد روان‌آب داشته است؛ آبی که گاهی به دلیل نبود زیرساخت‌های مناسب، پیش از آنکه فرصت نفوذ به زمین یا ورود به چرخه بهره‌برداری را پیدا کند، از مسیر مسیل‌ها و رودخانه‌ها عبور می‌کند.

اینجاست که ضرورت ساماندهی آب‌های سطحی و روان‌آب‌های ناشی از بارندگی بیش از گذشته خود را نشان می‌دهد. مدیریت آب نباید تنها به سد و مخزن محدود شود. هر قطره آبی که در سطح شهرها، روستاها، دشت‌ها و مناطق بالادست جریان پیدا می‌کند، بخشی از سرمایه آبی استان است که باید برای هدایت و بهره‌برداری از آن برنامه‌ریزی شود.

ساماندهی مسیرهای عبور روان‌آب، ایجاد و توسعه سازه‌های تغذیه مصنوعی، استفاده از ظرفیت آبخیزداری و جلوگیری از هدررفت آب‌های سطحی، می‌تواند بارندگی‌های مقطعی را از یک رخداد کوتاه‌مدت به فرصتی ماندگار تبدیل کند.

از سرچشمه تا زاینده‌رود؛ آب باید در مسیر بماند

بارندگی‌های اخیر تنها به افزایش ورودی سد محدود نمی‌شود. بخش‌هایی از حوضه آبریز، مناطق سرچشمه‌ای و مسیر زاینده‌رود نیز از این سامانه بارشی تأثیر گرفته‌اند و جریان آب در برخی مناطق جان تازه‌ای گرفته است.

این شرایط، اهمیت نگاه یکپارچه به حوضه آبریز زاینده‌رود را دوچندان می‌کند. مدیریت آب در سرچشمه‌ها، مسیر رودخانه، دشت‌ها و مناطق شهری، حلقه‌هایی از یک زنجیره هستند و نمی‌توان هر کدام را جدا از دیگری دید.

آبی که در ارتفاعات و مناطق بالادست می‌بارد، اگر به‌درستی مدیریت نشود، ممکن است در کوتاه‌ترین زمان ممکن از دسترس خارج شود. از سوی دیگر، روان‌آب‌هایی که در سطح شهرها و مناطق مختلف ایجاد می‌شوند نیز می‌توانند به جای تبدیل شدن به عامل آب‌گرفتگی و خسارت، با برنامه‌ریزی و ایجاد زیرساخت‌های لازم در خدمت تغذیه منابع آب قرار گیرند.

امروز که بارش‌های اخیر، ورودی سد زاینده‌رود را به ۱۳۰ مترمکعب بر ثانیه رسانده و حجم ذخیره سد را به ۱۸۸ میلیون مترمکعب افزایش داده است، شاید بهترین زمان برای بازنگری در این پرسش باشد که سهم آب‌های سطحی و روان‌آب‌ها در برنامه مدیریت منابع آبی اصفهان چقدر است؟

زاینده‌رود تنها به آبی که پشت سد جمع می‌شود، وابسته نیست؛ آینده این حوضه به نحوه حفاظت از تمام آبی گره خورده که در گستره حوضه می‌بارد، جاری می‌شود و فرصت نفوذ به زمین را پیدا می‌کند.

بارش یک فرصت است، نه پایان بحران

افزایش ورودی سد و رشد حجم ذخایر، بدون تردید یک خبر امیدوارکننده برای اصفهان است. اما فاصله میان یک بارندگی مؤثر و عبور از بحران آب، همچنان زیاد است.

سال‌های متوالی خشکسالی، فشار بر منابع زیرزمینی و افزایش نیازهای آبی، مسائلی نیستند که با چند روز بارندگی برطرف شوند. بارش‌های اخیر می‌توانند بخشی از کمبودها را جبران کنند و فرصت ارزشمندی برای تقویت ذخایر ایجاد کنند، اما آنچه تعیین می‌کند این فرصت تا چه اندازه ماندگار باشد، نوع مدیریت ماست.

اصفهان امروز بیش از هر زمان دیگری نیاز دارد نگاه خود به باران را تغییر دهد. باران نباید فقط زمانی اهمیت پیدا کند که خیابان‌ها را دچار آب‌گرفتگی می‌کند یا آمار ورودی سد را افزایش می‌دهد. بارش باید به عنوان یک منبع آبی دیده شود که از لحظه رسیدن به زمین، برای هر قطره آن برنامه وجود دارد.

آمار امروز سد زاینده‌رود، با ۱۸۸ میلیون مترمکعب ذخیره و ۱۳۰ مترمکعب بر ثانیه ورودی، می‌تواند نویدبخش روزهای بهتری باشد؛ اما این اعداد در عین حال یک هشدار مدیریتی نیز در خود دارند.

باران آمده و فرصت ایجاد کرده است. اکنون پرسش این است که آیا این بار، تنها عبور آب را تماشا می‌کنیم یا برای نگه‌داشتن آن، از سرچشمه تا زاینده‌رود و از رودخانه تا سفره‌های زیرزمینی، برنامه‌ای جدی داریم؟

آینده زاینده‌رود فقط در گرو آمدن باران نیست؛ آینده این رودخانه به این بستگی دارد که با هر بارش، چقدر بهتر از گذشته بتوانیم آب را مدیریت کنیم. شاید مهم‌ترین خبر روزهای بارانی اصفهان، نه میزان آبی باشد که باریده، بلکه میزان آبی باشد که این بار می‌توانیم برای فردای تشنه استان نگه داریم.